Powołanie w 1906 roku w Warszawie Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego odbiło się echem na Zamojszczyźnie. Już w 1907 roku kilku działaczy społecznych zgłosiło chęć wstąpienia do PTK. Byli to z Zamościa : Romuald Jaśkiewicz, Zdzisław Kłosowski i Jan Sajkiewicz, ze Zwierzyńca: Stanisław Moskalewski i Karol Czarnowski - pracownicy Ordynacji Zamojskiej, Tadeusz Łuczycki z Józefowa Ordynackiego i Wiktor Krzywdziński z Frampola. Jednak garstka działaczy nie zdołała powołać Oddziału PTK w Zamościu. Wybuch I wojny światowej oraz niespokojne pierwsze lata II Rzeczypospolitej nie sprzyjały rozwojowi krajoznawstwa. W tym okresie ani Zarząd Główny ani Oddział Lubelski nie rozpoczęły działalności zainicjowanej w okresie zaborów. W roku 1929 powstały możliwości rozwoju krajoznawstwa w woj. lubelskim. Stanowisko Kuratora Okręgu Szkolnego objął Eustachy Nowicki- doświadczony pedagog i działacz społeczny. Docenił on wychowawczo-dydaktyczne znaczenie krajoznawstwa dla rozbudzenia patriotyzmu wśród młodzieży szkolnej i zainicjował powstanie Zarządu Okręgowego PTK w Lublinie. Po objęciu funkcji prezesa zwrócił szczególną uwagę na miasto Zamość - ważny ośrodek społeczny i kulturalny. Na jego polecenie przybył do Zamościa dr Feliks Araszkiewicz - wizytator Kuratorium pełniący również funkcję sekretarza Okręgu PTK. W wyniku spotkania z gronem zaangażowanych społecznie pedagogów powstała w środowisku zamojskim inicjatywa powołania PTK. Inicjatorem i gorącym orędownikiem rozwoju PTK na Zamojszczyźnie stał się prof. Gimnazjum im. Jana Zamoyskiego Michał Pieszko. 24 lutego 1930 r. z grona zgłaszających się powołany został Komitet Organizacyjny Oddziału, a już w dniu 10 kwietnia tego roku w obecności 23 kandydatów na członków uchwalono założenie Oddziału PTK i powołania pierwszego Zarządu. W skład Zarządu weszli: Michał Pieszko - prezes, Walery Hłyń - wiceprezes, Stefan Miler - skarbnik, Franciszek Buszek - sekretarz. Zarząd od razu przystąpił do pracy społecznej i przygotowań do obchodu 350 rocznicy założenia miasta. Zarząd Oddziału był inicjatorem tablic reklamujących zabytki miasta renesansu, które umieszczono na dworcach PKP w Lublinie i Warszawie. Podjęto również inicjatywę powołania muzeum regionalnego. Niestety w 1931 roku działalność Oddziału PTK uległa ograniczeniu. Zebrane eksponaty dla przyszłego muzeum zdeponowano w Gimnazjum im. Jana Zamoyskiego. W czasie czteroletniej przerwy w działalności Oddziału prof. Michał Pieszko zajmował się opracowaniem pierwszego przewodnika po Zamościu i okolicy, który został wydany przez PTK w 1934 roku. Dzięki inicjatywie miejscowej inteligencji w 1934 r. reaktywowano Oddział PTK. Na czele Zarządu stanął sędzia Leon Mirża Kryczyński, a w jego skład ponadto weszli: Tadeusz Przestalski- inspektor szkolny, Stanisław Przybyłowicz - kierownik szkoły z pobliskiego Sitańca oraz Stefan Miler - profesor zamojskiego gimnazjum. Wiele pracy i inicjatywy włożyli w celu reaktywowania Oddziału starosta zamojski Leon Zamecznik i znany lekarz, społecznik dr Zygmunt Klukowski ze Szczebrzeszyna. Ważnym wydarzeniem dla rozwoju ruchu turystycznego w Zamościu było zorganizowanie w domu Sejmiku Powiatowego schroniska o 20 miejscach noclegowych. Biuro Zarządu Oddziału znajdowało się w gmachu Gimnazjum. Prof. Michał Pieszko oraz pracownik Zarządu Miejskiego Władysław Kabat rozpoczęli gromadzenie eksponatów dla muzeum. Muzeum Ziemi Zamojskiej zostało powołane jeszcze w 1926 roku jednak różne koleje losu spowodowały, że zebrane eksponaty uległy rozproszeniu. Dzięki prof. M. Pieszce zostały one powtórnie zgromadzone i przekazane do muzeum reaktywowanego pod patronatem PTK. Opracowany program działalności muzeum zakładał, że swoją działalnością miało obejmować 5 południowo-wschodnich powiatów woj. lubelskiego. W grudniu 1936 r. Zarząd Oddziału PTK powołał formalnie Muzeum Regionalne i rozpoczął gromadzenie eksponatów w jednej z sal Ratusza. W następnym roku Oddział liczył już 73 członków. W większości była to miejscowa inteligencja zainteresowana rozwojem krajoznawstwa i turystyki w mieście. W czerwcu 1937 r. odbyła się pierwsza masowa wycieczka na Roztocze pociągiem. Uczestnicy jej poznawali urocze zakątki okolic Suśca i wzięli udział w uroczystości otwarcia stanicy "Knieja Harcerska" w Rebizantach nad Tanwią. Na wiosnę 1938 roku zorganizowano pierwszy kurs przewodników. Zorganizowano 10 wycieczek krajoznawczych oraz przyjęto ok. 15 tys. uczestników wycieczek szkolnych. Spośród działaczy zamojskich PTK lat trzydziestych najbardziej aktywną osobą był rejent Henryk Rosiński, który rozwinął wszechstronną działalność krajoznawczą i niejednokrotnie wspierał finansowo Oddział. Działacze Oddziału zajmowali się opieką nad zabytkami historycznymi na Zamojszczyźnie. Wykazywano troskę m.in. o zespół zabytkowy w Udryczach, zachowanie kurhanów i mogiły powstańców na wzgórzu Polak pod Panasówką. Domagano się też o opiekę nad archiwum i biblioteką poklasztorną w Krasnobrodzie. W 1936 roku złożono memoriał do Zarządu Miejskiego o zachowanie historycznych nazw placów i ulic w mieście oraz zaniechanie poczynionych już niesłusznie zmian. Niestety zbliżająca się zawiechura wojenna przerwała pracę Oddziału i uniemożliwiła zrealizowania szeregu zamierzeń. Zamojszczyzna została poddana okrutnej akcji wysiedleńczej i pacyfikacyjnej. Hitlerowcy likwidowali kolejno wybitnych działaczy społecznych. Wśród nich znaleźli się członkowie Zarządu PTK - Henryk Rosiński i Stanisław Przybyłowicz, których zamordowano w obozach zagłady. Na szczególne podkreślenie zasługuje postępowanie w trudnych latach okupacji niektórych działaczy PTK. Kiedy hitlerowcy niszczyli wszędzie kulturę polską, Władysławowi Kabatowi udało się zabezpieczyć zbiory muzealne w Ratuszu a także zebrane przez prof. M. Pieszkę eksponaty wyrzucone z gmachu gimnazjum, umieścić w budynku przy ul. Ormiańskiej. Zbiory te stały się zaczątkiem przyszłego Muzeum. Wielka w tym zasługa Władysława Kabata i zamojskiego architekta Tadeusza Zaremby. Po zakończeniu wojny dopiero w dniu 14 listopada 1948 został powołany Zarząd Oddziału PTK. Od 1949 roku funkcję prezesa pełnił Władysław Kozłowski. W dniu 17 grudnia 1950 r. odbył się w Warszawie Zjazd Połączeniowy Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego i Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Zjednoczenie ruchu turystyczno-krajoznawczego w kraju nie miało istotnego wpływu na rozwój szeregów członkowskich Oddziału Zamojskiego, ponieważ w Zamościu nie było ogniw PTT. W 1952 r. z inicjatywy Zarządu Oddziału a szczególnie dzięki staraniom arch. Tadeusza Zaremby podjęto starania o przyjęcie od Zarządu Miejskiego domu pokahalnego przy bożnicy z przeznaczeniem na Dom Wycieczkowy. Starania te zostały uwieńczone sukcesem i w 1953 r. Zamość miał Dom Wycieczkowy PTTK o 100 miejscach noclegowych. W odbudowanym obiekcie urządzono również biuro Oddziału. W latach pięćdziesiątych następował bardzo powolny wzrost członków zamojskiego Oddziału PTTK. W 1952 roku powołano przy Oddziale koło terenowe, które zrzeszało członków z terenu miasta Zamościa oraz koło zakładowe przy Zamojskich Fabrykach Mebli. Następnie w 1954 r. powołano koło przy Biurze Mierniczym w Zamościu. Dwa lata później działały już następne koła zakładowe przy Zakładzie Energetycznym i Państwowej Komunikacji Samochodowej. W 1961 roku grupa działaczy z powiatu biłgorajskiego podjęła uchwałę o powołaniu Oddziału PTTK w Biłgoraju. Następnie w 1964 powołano oddział hrubieszowski a w 1966 r. Oddział w Tomaszowie Lubelskim. Zarząd Oddziału zamojskiego kontynuował dotychczasowe prace w dość skromnym zakresie, ponieważ stałe trudności finansowe i brak dotacji na rozwój organizacyjny czy imprezy nie pozwalał na śmielsze posunięcia. W tym czasie ożywiła się jednak działalność sekcji: pieszej, motorowej i wodniackiej. Nastąpił wzrost ilości wycieczek krajoznawczych. Petycje o pomoc finansową dla ożywienia działalności organizacyjnej były uwzględniane w ograniczonym zakresie. Kontynuowano działalność usługową na rzecz licznych wycieczek krajoznawczych wyjazdowych i przyjazdowych. Nowością w dotychczasowej pracy było ożywienie działalności odczytowej. Cykl odczytów prowadził niezmordowany "Marszałek" - prof. Michał Pieszko. Na walnym zebraniu w dniu 11 marca 1956 powołano nowy Zarząd. Funkcje prezesa powierzono niestrudzonej "Mamie" - Władysławie Podobińskiej - kierowniczce Domu Wycieczkowego. Sześcioletni okres jej prezesury (1956-1962) to czas intensywnej działalności Oddziału w wielu kierunkach, zdobycie samodzielności finansowej i postawienie w rzędzie najaktywniejszych Oddziałów PTTK na Lubelszczyźnie. W 1956 r. Władysława Podobińska zainicjowała utworzenie w Oddziale ośrodka ruchu turystycznego, który organizował dla zakładów pracy wiele wycieczek krajoznawczych w różne regiony kraju zabezpieczając fachowych przewodników. Na początku lat sześćdziesiątych nastąpił zauważalny wzrost ruchu turystycznego na terenie Zamościa, Roztocza i postawił przed Towarzystwem nowe trudniejsze zadania. Zarząd Oddziału zwrócił szczególną uwagę na rozwój bazy noclegowej, wytyczanie szlaków turystycznych oraz kompleksową obsługę wycieczek przyjazdowych i wyjazdowych. Poważne ożywienie ruchu turystycznego zmusiło do powołania w dniu 30 maja 1962 r. Biura Obsługi Ruchu Turystycznego PTTK. Z obsługą wycieczek nierozerwalnie wiąże się działalność Koła Przewodników Zamojskich. Historia zamojskiego przewodnictwa na Zamojszczyźnie sięga roku 1930. To członkowie PTK od początku swej działalności zaczęli zajmować się przewodnictwem. W tym okresie zorganizowano pierwsze kursy przewodnickie dla młodzieży szkolnej klas starszych V-VII. Po ukończeniu kursu młodzi przewodnicy oprowadzali przybywające do Zamościa wycieczki młodzieży ze szkól powszechnych. Po wojnie również grupa osób-działaczy PTK z zamiłowania oprowadzała wycieczki. Przykładem takiego przewodnika był niezapomniany prof. Michał Pieszko a następnie architekci zamojscy Tadeusz Zaremba i Adam Klimek. Od roku 1960 datuje się dalszy rozwój przewodnictwa w ramach Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego. W 1961 r. przeprowadzono weryfikacje zamojskich przewodników i koło skupiało 28 osób, w tym 24 to wyszkoleni nowi przewodnicy, którym nadano tzw. Patent Przewodnicki. W okresie od 1960 r. w kole było zrzeszonych ponad 200 przewodników. W br. zgodnie z ustawą o turystyce 59 przewodników otrzymało uprawnienia przewodnickie wydane przez Wojewodę Lubelskiego. Część osób otrzymało również uprawnienia pilotów wycieczek krajowych. Najliczniejszą grupę aktywnych tworzą przewodnicy, którzy ukończyli kurs w 1980 roku. Nasi przewodnicy posiadają uprawnienia na Zamość, Roztocze oraz licencje na oprowadzanie po Roztoczańskim Parku Narodowym. Koło prowadzi cykliczne szkolenia w różnych atrakcyjnych formach: spotkania z naukowcami, dziennikarzami, ciekawymi ludźmi. Organizujemy wyjazdy na Ukrainę, aby poznać ciekawe zabytki oraz pamiątki historyczne na kresach II Rzeczypospolitej i ich związki z Zamojszczyzną. Oprócz oprowadzania wycieczek nasi przewodnicy są inicjatorami wielu akcji, np. w 1997 zorganizowali pomoc przewodnikom dotkniętym klęską powodzi. Cyklicznie organizowane są Sejmiki Przewodnickie, które wzbogacają wiedzę o tak pięknym regionie jakim jest Roztocze. Przy Oddziale najdłużej działa Komisja Turystyki Pieszej. Planujemy powołanie również Komisji Turystyki Kolarskiej. Komisja Turystyki Pieszej organizuje tradycyjne rajdy piesze po Ziemi Zamojskiej: Rajd Zimowy "Wzgórzami Roztocza", Rajd "Spotkanie z Wiosną", Rajd dla najmłodszych turystów "Czerwony Kapturek", Rajd Nocny im. Władysławy Podobińskiej, Rajd "Miłośników Roztocza" i jesienne rajdy "Rydz na patelni" oraz "Pieczony Ziemniak". Rajdy te na stałe weszły do kalendarza imprez naszego Oddziału i cieszą się znowu coraz większą popularnością. Najczęściej uczestniczy w nich młodzież ze szkół podstawowych, gimnazjów i szkół średnich z Zamościa i powiatu zamojskiego. Corocznie przy współpracy z Wydziałem Kultury, Sportu i Turystyki Urzędu Miejskiego w Zamościu organizujemy obchody Tygodnia Turystyki Młodzieżowej, w czasie którego młodzież szkolna korzysta z bezpłatnych wycieczek po Zamościu i autokarowych po Roztoczu. Komisja Turystyki Pieszej Oddziału PTTK opiekuje się siecią szlaków turystycznych pieszych na terenie Roztocza. W latach 1995-97 na Roztoczu przeprowadzono modernizację i rozbudowę sieci znakowanych szlaków turystycznych. Trasy szlaków zostały tak zaprojektowane, aby turysta mógł w ciągu dnia wędrować różnymi szlakami wg uznania nie powtarzając tych samych odcinków. Większość szlaków można pokonać również na rowerach górskich. Obecnie na terenie Roztocza mamy pod opieką 866,3 km szlaków. Znakarze z Oddziału zamojskiego opiekują się szlakami od Szastarki do Horyńca Zdroju w woj. podkarpackim. W okolicach miejscowości turystycznych tj.: Zwierzyńca, Krasnobrodu i Suśca wyznakowano krótkie ścieżki spacerowe prowadzące przez tereny rezerwatów przyrody. Nazwy niektórych szlaków upamiętniają naszych działaczy: Szlak zielony Zamość - Susiec nazwaliśmy im. Władysławy Podobińskiej, a szlak prowadzący wokół RPN Zwierzyniec - Florianka - im. Aleksandry Wachniewskiej. W 2003 r. oznakowaliśmy na zlecenie Urzędu Marszałkowskiego w Lublinie I odc. Szlaku Centralnego Kraśnik Zwierzyniec. Wydane zostały przewodniki "Wędrówki po szlakach turystycznych Roztocza"- wyd. O/PTTK w Zamościu i "Roztocze" - wyd. PTTK "Kraj". Wojskowe Zakłady Kartograficzne wydały mapy turystyczne regionu w skali 1:100 000 z aktualnymi przebiegami szlaków i opisami krajoznawczymi oraz foldery dla turystów "jednodniowych": Susiec i okolice, Majdan Sopocki i okolice, Zwierzyniec i Roztoczański Park Narodowy, Zamość - miejski szlak turystyczny, Turystyczny Plan Zamościa. Ostatnie 20 lecie Oddziału (od 1980 roku) to okres bardzo trudny. Mimo wielu kłopotów w działalności społeczni działacze potrafili ocalić Oddział od likwidacji. Transformacja ustrojowa miała bardzo duży wpływ na nasze szeregi. Wielu aktywnych działaczy i przewodników odeszło, ale pozostała młodzież, z którą wiążemy duże nadzieje. Przy wielkim zaangażowaniu grona osób udało się przejść przez najtrudniejsze chyba w historii Oddziału chwile. Dużą pomoc w tym czasie otrzymaliśmy od przyjaciół w wielu instytucjach i urzędach. Nie opuścili nas wypróbowani przyjaciele - współorganizatorzy naszych imprez i sponsorzy. Nasza działalność programowa obecnie opiera się w dużej mierze na działalności Koła Przewodników, Kół Terenowych i SKKT. Oddział liczy 227członków skupionych w 12 kołach. Szczególny wkład pracy społecznej wnieśli opiekunowie SKKT-PTTK z terenu miasta i okolic. Ich fachowość w przekazywaniu wiedzy krajoznawczej i turystycznej młodzieży zasługuje na szczególne wyróżnienie. Nie sposób zapomnieć w tym miejscu o opiekunach i członkach SKKT-PTTK ze szkół podstawowych nr 2,3,4,6,9,10 w Zamościu, SP w Bodaczowie, SOSW i Domu Dziecka w Zamościu. Bardzo aktywnie działa w środowisku Koło Terenowe PTTK w Lubyczy Królewskiej. Oddział prowadzi również działalność związaną z obsługą ruchu turystycznego. Organizujemy wycieczki krajowe oraz cieszące się dość dużym zainteresowaniem wycieczki do Lwowa. Sprzedajemy imprezy organizowane przez inne biura turystyczne. Obsługujemy również wycieczki przyjeżdżające do Zamościa i na Roztocze.